مطبوعات فارسی در شبه قاره هند (قسمت اول)

مطبوعات فارسی در شبه قاره هند (قسمت اول)

 

جامِ جَهانْ‌نَما، یکی از نشریات معتبر فارسی‌زبان در هند، در تاریخ 5 رجب 1237ق (28 مارس 1822م) در شهر کلکته آغاز به انتشار کرد و به مدت 54 سال، یعنی تا 1293ق (1876م)، به حیات خود ادامه داد. این نشریه با استفاده از چاپ سربى و به خط نستعلیق به سبك نگارش هندى، در چاپخانه »میشن پرس« به چاپ می‌رسید. هر شماره این نشریه معمولاً شامل تعداد صفحات مختلف بود و به صورت هفتگی، هر چهارشنبه منتشر می‌شد.

شمارگان نشریه بین 250 تا 260 نسخه در هر نوبت چاپ بود و هر نسخه به قیمت دو روپیه (و بعدها با ضمیمه سه روپیه) به فروش می‌رفت. قیمت‌گذاری روپیه‌ای برای هر نسخه نشان‌دهنده محلی بودن این نشریه و مخاطبان آن، یعنی فارسی‌زبانان ساکن هند بود. مدیر و سردبیر این نشریه دو هندو به نام‌های هوری هورداتا و لالا سداشوک بودند.

زبان روزنامه در شماره‌های اول تا هفتم اردو بود، اما به دلیل عدم موفقیت در جذب مخاطب، از شماره هشتم (16 مه 1822) به دو زبان فارسی و اردو منتشر شد. از شماره یازدهم به بعد، تنها به زبان فارسی ادامه یافت و از سال‌های 1823 تا 1829میلادی، ضمیمه‌ای به زبان اردو نیز همراه آن منتشر شد. اگرچه زبان جام جهان‌نما از ابتدا فارسی بود، این نشریه می‌توانست نخستین روزنامه فارسی‌زبان هند لقب گیرد، اما پیش از تغییر زبان آن، روزنامه‌ای به نام مرآت الاخبار به زبان فارسی منتشر شده بود.

 زبان جام جهان‌نما، فارسی سنتی بود که با صنایع ادبی آمیخته و ویژگی‌های خاص فارسی هندی را دارا بود. واژگان اردو، انگلیسی، هندی و لهجه‌های محلی نیز در آن دیده می‌ شد که گاهی درک مطالب را برای فارسی‌زبانان غیر هندی دشوار می‌کرد. آن‌طور که گفته شد بخش مهمى از اين روزنامه به اخبار مربوط به ايران و دربار آن اختصاص داشت و مطالب تاريخى بسيار مهمى در آن از ايران منتشر شده که بسیار حائز اهمیت و برای امر پژوهش فوق‌العاده مهم است.

مطالب این نشریه شامل اخبار هند، ایران و کشورهای اروپایی، پاورقی‌هایی مشابه »هزار و یکشب«، روایت‌های کوتاه طنزآمیز و آگهی‌هایی تحت عنوان »اشتهار« بود؛ جام جهان‌نما یکی از اولین منابعی بود که خبر توقف زبان فارسی در هند را منتشر کرد.

 

جام جهان‌نما تحت حمایت شرکت انگلیسی »مرکانتیل هاوس« قرار داشت و در واقع ارگان رسمی کمپانی هند شرقی و حامی سیاست‌های انگلیس در هند محسوب می‌شد. هدف اصلی از راه‌اندازی این نشریه، مقابله با زبان فارسی و روزنامه‌های آزاد فارسی‌زبان در هند بود تا ارتباط هندیان با حوزه‌های فارسی‌زبان در ایران، افغانستان، آسیای میانه، قفقاز و عثمانی قطع گردد.

 معرفی و انتخاب: دکتر محمّدرضا بهزادی