نفایس نسخههای خطی کتابخانه سلطنتی سابق کاخ گلستان درباره ممالک محروسه هندوستان (1)
موضوع: نفایس نسخههای خطی کتابخانه سلطنتی سابق کاخ گلستان درباره ممالک محروسه هندوستان (۲)
بررسی کتاب تاریخ سلاطین مسلم هندوستان به ترجمه اسمعیل لسانالسلطان به امر مظفرالدین شاه قاجار [قسمت اول]
پس از آغاز نهضت ترجمه آثار اروپایی در ابتدای عصر قاجار به همت برخی از شاهزادگان و از جمله عباس میرزای نایب السلطنه و همچنین ادامه این راه در دوران محمدشاه به همت حاج میرزا عباس ایروانی آقاسی و ابتدای عصر ناصری به کوشش میرزا محمد تقی خان فراهانی امیر کبیر نظام و غیر نظام، حجم بالایی از کتابهای لاتین به زبانهای مختلف فرانسه و انگلیسی ترجمه شده و در دسترس قرار گرفت. برخی نیز این اقبال را داشتند که از نسخه خطی و در کنج گنجینه سلطنتی پا را فراتر نهند و به صورت چاپ سنگی و سربی در اختیار طبقه خواص کتابخوان آن عصر قرار گیرند. به عنوان نمونه تاریخ پطر کبیر که در دوران محمدشاه قاجار ترجمه شد و بعد از آن در همان زمان به طبع سنگی رسید و حتی تصویری از پطر کبیر نیز توسط رئیس دارالطباع سلطنتی ابوالحسن خان صنیع الملک از وی ترسیم شده و به صورت چاپ شده در ابتدای آن قرار داده شد. اما با تشکیل اداره انطباعات در دستگاه عریض و طویل دولتی عصر ناصری و بعد از آن تاسیس دارالترجمه همایونی به امر شخص ناصرالدین شاه قاجار و اشراف محمد حسن خان مقدم مراغهای اعتماد السلطنه صنیع الدوله، در سال ۱۳۰۰ قمری، مترجمینی حاذق و ادبایی متفکر و دانشمند در یک مجموعه گرد آمدند و آثار اروپایی فراوانی درباره موضوعات متنوع ترجمه شده و در دسترس قرار گرفت. این ترجمه ها با توجه به حجم بالای کتابهای فرنگی موزه و کتابخانه سلطنتی، رونق و سرعت بالایی یافت و علاوه بر زبان آموزی و سازماندهی دقیق ترجمه در عصر قاجار، به عنوان گنجینهای ادبی از نخستین سالهای ایجاد نهاد ترجمه متون در ایران می تواند محل بحث باشد. از چند و چون و ساختار شناسی این نهاد ارزشمند و مترجمین بسیار متبحر آن، مطالبی هرچند جسته و گریخته اما دقیق منتشر شده است و خوانندگان را به این مجموعه پژوهش های ارزنده حوالت میدهم. این نهضت تا دوران مظفری و پس از آن نیز ادامه یافت و خوشبختانه حجم بالایی از ترجمههای مناسب با ساختار زبان انگلیسی عصر خود و برگردان فارسی وصف آن را به ما نشان می دهد. یکی از کتابهای ارزندهای که در اواخر دوران سلطنت مظفرالدین شاه به امر او و به همت میرزا اسمعیل خان لسان السلطان پسر صحافباشی دربار انجام شده است، کتاب ارزشمند تاریخ سلاطین مسلم هند است که از زبان انگلیسی، در شوال ۱۳۲۲ قمری ترجمه و نگارش گردیده است. این نسخه در ۳۴۶ صفحه و توسط محمد بن حاج محمدقلی قزوینی آشوری به خط نستعلیق تحریری خوانا بر روی کاغذ آبی بافت دار آهار خورده فرنگی کتابت گردیده است.
کتاب دارای شانزده فصل بوده و از دخول اعراب در مملکت سند به سال ۷۱۲ میلادی آغاز شده و در فصل آخر به انقراض سلسله مغلیه و ارتفاع هنود به سال ۱۷۰۷ الی ۱۷۶۵ میلادی منتهی میشود. نثر کتاب بسیار شیوا و روان است و مترجم حتی الامکان سعی نموده تا کلمات را با توجه به ریشه شناسی و زبان شناسی فارسی و انگلیسی، به شکل صحیح ثبت و ضبط نماید. در فصل اول مقصود از تالیف کتاب چگونگی تسلط مسلمانان بر سرزمین هندوستان بیان گردیده و بر این امر اذعان شده که اکنون (در زمان تالیف) که جمعیت هندوستان متجاوز از ششصد کرور نفس است، سدس این جماعت مسلمان هستند و در حدود نهصد سال قبل در مشرق روس ایندوس که امروزه متجاوز از صد کرور مسلمان دارد، حتی یک نفر هم مسلم وجود نداشته است. در ادامه نتیجه گیری می شود که الحال پادشاه انگلستان (که صاحب اختیار ممالک هندوستان است) بیشتر از سلاطین ایران و عثمانی رعیت مسلمان دارد. در بسیاری از صفحات کتاب، تصاویری سیاه و سفید از مینیاتورها و برخی از ابنیه احداثی مسلمانان در این هزار سال به نظر از کتاب اصلی جدا شده و در این نسخه چسبانیده شده است.
فصول کتاب را به شرح زیر میتوانیم طبقه بندی کنیم:
فصل اول: دخول اعراب در مملکت سند به سال ۷۱۲ میلادی
فصل دوم: در باب غزوات محمود غزنوی معروف به بت شکن از سال ۹۹۷ الی سال ۱۰۳۰ میلادی
فصل سوم: در باب مردمان کوهستانی غزنین و غور از سال ۱۰۳۰ الی سال ۱۲۰۶ میلادی
فصل چهارم: در باب مملکت دهلی و عهد سلاطین غلام
فصل پنجم: در باب اول تسخیرات دکن و ذکر علاءالدین خلجی از سال ۱۲۰۹ الی سال ۱۳۲۱ میلادی
فصل ششم: در باب سلطنت محمد طغلق [قتلق] که شخصی بود مملوء از تصور و تعقل سلطنت او از سال ۱۳۲۱ بود الی سال ۱۳۸۰ میلادی
فصل هفتم: از سال ۱۳۸۸ الی سال ۱۴۵۱
فصل هشتم: در باب ورود مغلیه و ذکر احوالات امپراطور بابر از سال ۱۴۵۱ الی سال ۱۵۳۰ میلادی
فصل نهم: در باب سلطنت همایون از سال ۱۵۳۰ الی سال ۱۵۵۶ میلادی
فصل دهم: در باب مملکت متحده و ذکر سلطنت اکبرشاه از سال ۱۵۵۶ الی سال ۱۶۰۵ میلادی
فصل یازدهم: در باب اصلاح امور اکبر شاه
فصل دوازدهم: ذکر حال مغل بزرگ و سیاحان اروپ از سال ۱۶۰۵ الی سال ۱۶۲۷ میلادی
فصل سیزدهم: در باب سلطنت شاهجهان از سال ۱۶۲۸ الی سنه ۱۶۵۶
فصل چهاردهم: ذکر سلطنت اورنگ زیب متصوف از سال ۱۶۵۹ الی سال ۱۶۸۰
فصل پانزدهم: در باب انهدام ارونگ زیب و جنگ مراته ها از سال ۱۶۸۰ الی سال ۱۷۰۷
فصل شانزدهم: انقراض سلسله مغلیه و ارتفاع هنود به سال ۱۷۰۷ الی ۱۷۶۵ میلادی
امید است در مطالب آتی بخشهایی از این کتاب ارزشمند را برای خوانندگان ارجمند معرفی نماییم تا فایدت آن عامتر گردد.
پژوهش و نگارش: دکتر محمدرضا بهزادی
