نفایس نسخههای خطی کتابخانه سلطنتی سابق کاخ گلستان درباره ممالک محروسه هندوستان (۳)
موضوع: نفایس نسخههای خطی کتابخانه سلطنتی سابق کاخ گلستان درباره ممالک محروسه هندوستان (۳)
بررسی کتاب جام جم هندوستان یا سفرنامه سید علی بن سید حسین حسینی تبریزی حجازی وقار الملک منشی خاصه حضور و مترجم دربار در عصر ناصری و دوران سلطنت مظفرالدینشاه قاجار-[قسمت اول]
یکی از نسخههای خطی مهم کتابخانه خطی و نفایس مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان [که بعدها در زمان سلطنت مظفرالدین شاه قاجار در تبریز به چاپ سنگی هم رسید]، سفرنامه منشی حضور دربار مظفری سیدعلی تبریزی وقارالملک است که بیشتر به نام جام جم هندوستان شناخته میشود. این نسخه شرح احوال سفر وقارالملک به هند و بازدید ده سالهی او از مناطق مختلف شبه قاره و همچنین بیان آدام و رسوم و داستانهای جالبی است که در این ماجراجویی برای او پیشامد کرده و یا از منابعی دیگر نقل شده و به رشته تحریر درآمده است. سیدعلی حسینی حجازی که از سادات حسینی آذربایجان محسوب میشود. اطلاع چندانی از زندگی و بیوگرافی وی در منابع بر نگارنده معلوم نشد، اما در مجلد چهارم شرح حال مولفین کتب فارسی چاپی اثر خانبابا مشار، او را مولف کتابهای تاریخ عالم و جام جم هندوستان معرفی شده است. اما از فحوای دیباچهای که بر کتاب خویش مرقوم کرده مشخص است که نزدیک به ده سال در هندوستان اقامت داشته و در قلمرو دولت بریتانیا و کمپانی هند شرقی در هندوستان، گشت و گذار دقیق و مفصلی داشته است. او پس از ستایش ایزدتعالی و استمداد از درگاه الهی مینگارد:
بر نکته سنجان عالم مخفی نماند که سیاحان ملل فرنگ به جهت آن همت بلند و خیالات سودمند، جمیع اقطار عالم و نقاط روی زمین را تا هرکجا ممکن بوده است به قدم سیاحی پیموده اند. از سختیها و مشقت روزگار هرگز اندیشه نکرده اند بلکه اغلب از سیاحان فرانسه و انگلیس از برای حصول مقاصد دولت و ملت خودشان در راه سیاحی جان سپردهاند و برای دانستن وضع ملزوک زندگانی هرطایفه و شناختن ملوک الطوایف طبقات روی زمین مبلغ های کلی دولت و ملت فرنگ مخارج نموده اند. اولیا و علمای این سلسله سیاحان ملل فرنگ به واسطه علوم سیاحی و جهانگردی یک نوع علم و اطلاع حاصل کرده که بعضی خیالات و اعتقادات آنها موافقت با تقدیرات الهی پیدا می کند. قبل از وقت موجبات و سرنوشت هر دولت را در ترقی و تنزل مشخص کرده اند. این علم و این اطلاع در ممکلت ایران به کلی متروک و مجهول است. با آنکه مدتهای مدید است که از مملکت ایران افزون از یک کرور خلق با استعداد فطری به خاک ممالک خارجه از برای تجارت و صنعت و سیاحت عزیمت میکنند و تمام اقطار عالم را گردش مینمایندو سالهای سال، در صفحات فرنگ و هندوستان و چین و ماچین زیست میکنند. بعد از مراجعت به اوطان خودشان مثل این است که کور رفته و نابینا برگشته اند سیاحت ممالک فرنگستان چندان قابل توجه و اهمیت نیست زیرا که اگر شخص مدت پنجاه سال تمام ممالک یوروپ را سیاحت کند. چیزی تازه نخواهد دید که در سایر شهرهای فرنگ ندیده باشد اصول قوانین وضع رسومات لوازم زندگانی ترتیب ساخت عمارات و عموم کارخانه جات مثل همدیگر است، چندان تفاوتی ندارد. اگر فی الجمله تفاوتی دارد به واسطه وضع طبیعی و صوری آن ممالک است. ولی مملکت هندوستان که دارای چهارصد و هشتاد کرور مخلوق میباشد می باشد و سرحداتآن اتصال دارد به چندین مملکتهای خیلی وسیع مثل آمریکا و آفریقا و ماچین و ژاپون و تبت و نیپال و کشمیر الی افغانستان و تمام این ممالک مذکوره هریکی از آنها هیچ یک به هیچ وجه شباهتی با همدیگر ندارد و همچنین مملکت هندوستان با آنکه وضع طبیعی خاک و مخلوقات آن تماما یکی است. اگر شخص سیاح از شهری به شهری برود، تازهای تازه تر [تازه تر از تازه تر]ی که در آن شهر ندیده باشد، خواهد دید. خلاصه تفصیل هریک از این فقرات درجای خود گفته خواهد شد و به بیان خواهد آورد.
او در ادامه مقصود سفرش را این چنین توصیف کرده و مینگارد:
این اقل السادات سید علی حجازی [بعدها در دوران مظفری ملقب به وقارِ الملک گردیده و در این تاریخ هنوز این لقب را نداشته است]، که مدت ده سال در قلمرو انگلیس و صفحات هندوستان اقامت داشته و اغلب ولایات آن مملکت را سیاحت کرده، با جمیع هندو و مسلمان مراوده و ملاقات کرده و با همه طوایف به مقتضای خلق سراسر نهال باغ خدایند، هیچ نه بشکن از آن و هیچ نه برکن، معاشرت و مخالطت نموده در این صورت لازم دانست از اطلاعات خود شرح حالات وضع طبیعی مخلوقات و ملوکالطوایف آن صفحات را مختصری از برای اطلاع ناظرین و هموطنان خود نگارش دهد که مختصر یادگاری در صفحه روزگار بماند.
این نسخه بعدها و در سال ۱۳۱۶ هجری قمری در تبریز به خط نستعلیق نیم دانگ خوش و خوانا به چاپ سنگی رسید و در تیراژ توزیع گردیده است. این نسخه در ۳۳۸ صفحه و با تزئیناتی بسیار جالب و سرلوح بسیار زیبایی آراسته شده است. گرچه این نسخه در دوران ناصری تالیف شده و به ناصرالدین شاه قاجار اهدا گردیده است، اما مولف بعدها در عصر مظفری و پس از دریافت لقب وقار الملک، اقدام به طبع این کتاب و به نام مظفرالدین شاه قاجار نموده و در ابتدا و انتهای شروع متن، کتاب را به وی تقدیم داشته است. در مطالب آتی بخشهایی از متن این کتاب درباره بندر معموره بمبئی را برای خوانندگان و بینندگان گرامی توصیف خواهم نمود. این نسخه خطی بر روی کاغذ فرنگی شکری و به قطع ربعی تجلید و آماده سازی شده است. خط کتابت، نستعلیق متوسط و در صفحه آخر نیز بخشی به خط تحریری شکسته مولف آورده شده است. صفحات مجدول اکلیلی و رنگین است. در پیشانی صفحه اول یک سرلوح متوسط اکلیلی طراحی گردیده و تذهیب چندان قابل توجهی ندارد. جلد نسخه مقوایی با روکش میشن لاکی رنگ و ساده با منگنه غیر مطلا و به مس است که به مرور رنگ و روی آن از دست رفته و کدر شده است. اندرون جلد نیز کاغذ ابری آبی رنگ و الوان به قرمز و زرد است. در ورق اول روی اول، نقوش مهر میرزا علی اعتماد حضور و سید علی اکبر ابن حسین الحسینی تحویلدار کتابخانه و عبارت ثبت سیاق و مد ثبت شد نگارش و نقر گردیده است. در حاشیه ورق دوم روی اول متنی به خطی غیر از خط ناصرالدین شاه به شرح زیر آمده است:
این کتاب تاریخ هند را بسیار بامزه و خوب نوشته. تماما ملاحظه شد و آخر این کتاب بعضی تا صفحه آخر را ادیب الممالک عرض کرد و خواند. امروز روز سیم شعبان ۱۳۱۱ ئیلان ئیل در اتاق بزرگ جاجرود در حالتی که نهار می خوردیم اعتمادالحضرت سیخ کباب در دست وارد شد. تقی خان احتساب الملک، حسن خان باشی، قهوه چی باشی، ناظم خلوت هم در اطاق ایستادهاند. دیروز سه قوچ بزرگ زدهایم و اکنون در ایوان هرسه را انداخته اند و عکس میاندازند.
بررسی، انتخاب و استنساخ: دکتر محمّدرضا بهزادی